Dr hab. inż. Eugeniusz Zawisza, prof. UR urodził się 18 grudnia 1950 roku w Bratkowicach, województwo podkarpackie. Egzamin maturalny zdał w 1969 roku w Technikum Melioracji Wodnych w Trzcianie koło Rzeszowa. Studia wyższe ukończył na Wydziale Melioracji Wodnych Akademii Rolniczej w Krakowie i w 1974 roku uzyskał tytuł magistra inżyniera melioracji wodnych. Na ostatnim roku studiów rozpoczął pracę jako asystent stażysta w Zespole Gruntoznawstwa i Budownictwa Ziemnego Instytutu Budownictwa Wodnego i Ziemnego Akademii Rolniczej w Krakowie. Następnie zajmował stanowiska asystenta i starszego asystenta w Katedrze Mechaniki Gruntów i Budownictwa Ziemnego. W 1983 roku, po obronie pracy doktorskiej, został zatrudniony na stanowisku adiunkta, a w 2008 roku na stanowisku profesora nadzwyczajnego Uniwersytetu Rolniczego im. H. Kołłątaja w Krakowie, w tej samej jednostce. Od 1 września 2004 do 31 sierpnia 2009 roku pełnił funkcję kierownika Zakładu Mechaniki Gruntów i Budownictwa Ziemnego. Od 1 lipca 2010 do 30 sierpnia 2014 roku pełnił funkcję kierownika Katedry Inżynierii Wodnej i Geotechniki, powstałej w 2009 roku z połączenia Zakładu Mechaniki Gruntów i Budownictwa Ziemnego oraz Katedry Inżynierii Wodnej Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie. W 2018 roku przeszedł na emeryturę.
Od 2009 do 2018 roku był przewodniczącym Komisji Rozwoju Wydziału Inżynierii Środowiska i Geodezji. W latach 2008-2012 pełnił funkcję przewodniczącego Wydziałowej Komisji Wyborczej. Był przedstawicielem grupy profesorów i doktorów habilitowanych Wydziału Inżynierii Środowiska i Geodezji w Uczelnianym Kolegium Elektorów na kadencję 2012-2016. Przez dwie kadencje (2012-2016 i 2016-2018) był pełnomocnikiem Rektora do spraw współpracy z województwem podkarpackim.
Prowadził zajęcia dydaktyczne na studiach stacjonarnych oraz niestacjonarnych z przedmiotów: konstrukcje i budowle ziemne, fundamentowanie, odwadnianie budowli i osiedli, geoinżynieria środowiskowa oraz budowa osadników popiołów i wód przemysłowych. W celu podniesienia kwalifikacji zawodowych ukończył dwa kursy pedagogiki szkoły wyższej – stopnia pierwszego i drugiego.
Po rozpoczęciu pracy w 1974 roku prowadził badania naukowe dotyczące ważnego problemu w drogownictwie obszarów górskich, to jest procesu rozmakania gruntów zwietrzelinowych z terenu Bieszczadów w aspekcie zastosowania ich do budowy nasypów drogowych. Równocześnie rozpoczął prace badawcze dotyczące systemu regulacyjnego poziomu wód gruntowych na terenie Krakowa (tak zwane bariery studzienne) w związku ze spiętrzeniem Wisły stopniem wodnym „Dąbie”.
Główny kierunek jego badań w latach 1978-1983 stanowiło zagadnienie nadmiernych i nierównomiernych osiadań obciążanego podłoża gliniasto-pylastego. W 1983 roku Rada Wydziału Melioracji Wodnych Akademii Rolniczej w Krakowie nadała mu stopień doktora nauk technicznych na podstawie rozprawy doktorskiej pt.: „Badania modelowe przebiegu deformacji podłoża pylastego pod obciążeniem”.
Od 1984 roku jego badania naukowe koncentrowały się na określaniu właściwości geotechnicznych odpadów przemysłowych, a zwłaszcza popiołów elektrownianych i odpadów powęglowych. W szczególności dotyczyły one możliwości zastosowania popiołów lotnych do uszczelniania zwałowisk odpadów powęglowych, z uwzględnieniem wpływu na środowisko przyrodnicze. Efektem wieloletnich badań i analiz był szereg publikacji oraz rozprawa habilitacyjna pt.: „Geotechniczne i środowiskowe aspekty uszczelniania grubookruchowych odpadów powęglowych popiołami lotnymi”, którą obronił w 2002 roku na Wydziale Inżynierii Środowiska Politechniki Krakowskiej, uzyskując stopień doktora habilitowanego nauk technicznych w zakresie inżynierii środowiska – geotechniki środowiska.
Prowadzone przez niego prace naukowo-badawcze miały ścisły związek z działalnością inżynierską ukierunkowaną na współpracę z otoczeniem gospodarczym i społecznym. Obejmowały one szeroki zakres zagadnień geologiczno-inżynierskich, hydrogeologicznych i geotechnicznych związanych z określaniem przydatności gruntów mineralnych oraz antropogenicznych jako podłoża drogowego i fundamentowego, regulacją stosunków wodnych na terenach miejskich przyległych do stopni piętrzących, kontrolą jakości zagęszczenia zapór ziemnych, jak i ze składowaniem odpadów przemysłowych oraz określaniem ich przydatności do celów budownictwa ziemnego i hydrotechnicznego. W tym zakresie uczestniczył jako autor lub współautor w opracowaniu ponad 120 ekspertyz i opinii naukowo-badawczych, współpracując z wieloma krajowymi oraz zagranicznymi przedsiębiorstwami i biurami projektowymi.
W celu podnoszenia kwalifikacji naukowych odbył staże w zagranicznych ośrodkach akademickich – na Węgrzech na Uniwersytecie Rolniczym w Keszthely (1986) i we Włoszech na Politechnice w Mediolanie i w Turynie oraz na Uniwersytecie w L’Aquila (1991). Zdobyte doświadczenia i wiedzę w zakresie realizacji procesu dydaktycznego, wyposażenia bazy laboratoryjnej oraz nowoczesnych metod badań terenowych i laboratoryjnych właściwości geotechnicznych gruntów budowlanych przekazywał zarówno studentom na wykładach, jak i pracownikom Katedry na seminariach naukowych. Odbyte staże były ważne w programowaniu i realizacji jego działalności w ramach współpracy z zagranicznymi ośrodkami naukowymi. Wyraża się to jego udziałem w organizacji konferencji międzynarodowych prowadzonych przez byłą Katedrę Mechaniki Gruntów i Budownictwa Ziemnego Akademii Rolniczej w Krakowie we współpracy z British Coal Corporation z Wielkiej Brytanii (Kraków 1993), z Bolton Institute z Wielkiej Brytanii (Green 2, Kraków 1997); udziałem w Komitetach Naukowych w kolejnych konferencjach z cyklu Green w Wolverhampton (Green 4, 2004) i w Wilnie (Green 5, 2008); udziałem w XI Międzynarodowej Konferencji Mechaniki Gruntów i Fundamentowania (Kopenhaga 1995) i w VIII Międzynarodowym Rolniczym Sympozjum Naukowym AgroSym 2017 w Bośni i Hercegowinie (Jahorina, 2017). We wszystkich tych konferencjach był autorem lub współautorem wygłoszonych referatów tematycznych. Zorganizował również i prowadził wydziałowe seminaria naukowe oraz konsultacje z udziałem zagranicznych naukowców: z Wielkiej Brytanii – Prof. Robert W. Sarsby, University of Wolverhampton (2006); z Włoch – Prof. Simonetta Cola and Dr Alberto Bisson, Padova University oraz Gaetano Dalla Gassa, Dalla Gassa s.r.l. (2014–2015); z Czech – Doc. Ing. Jana Pařilková i Doc. Ing. Jaroslav Veselý, Politechnika w Brnie (2017), z którymi przeprowadzono konsultacje w sprawie wspólnych projektów badawczych.
Równocześnie współpracował z ośrodkami akademickimi w kraju, co wyraża się udziałem w konferencjach i seminariach o profilu geotechnicznym, w tym w Komitetach Naukowych, przewodniczeniem sesjom tematycznym, opracowywaniem recenzji i artykułów zgłaszanych na te konferencje, realizacją wspólnie z Politechniką Śląską, grantu (7 T07E 02609) oraz wspólnymi publikacjami z naukowcami z Akademii GórniczoHutniczej w Krakowie, Politechniki Krakowskiej, Politechniki Gdańskiej i Instytutu Technologiczno-Przyrodniczego w Falentach.
Po uzyskaniu w 2002 roku stopnia doktora habilitowanego prowadzona przez niego działalność naukowo-badawcza koncentrowała się na następujących głównych zagadnieniach:
- Zastosowanie odpadów przemysłowych jako antropogenicznych gruntów budowlanych w inżynierii lądowej i wodnej. Kompleksowo ujęte wyniki szeroko zakrojonych badań terenowych, laboratoryjnych i modelowych posłużyły do opracowania metodyki badań oraz zasad zastosowania odpadów z przemysłu węglowego, hutniczego, energetycznego i ich mieszanek do budowy ziemnych obiektów infrastruktury komunikacyjnej oraz hydrotechnicznej w budownictwie inżynieryjnym lądowym i wodnym, przy uwzględnieniu wpływu na środowisko przyrodnicze. Jego najważniejsze opracowanie autorskie to monografia pt. „Odpady hutnicze jako antropogeniczne grunty budowlane. Metody badań i właściwości geotechniczne” (2012).
Masowe odpady przemysłowe, w szczególności odpady powęglowe oraz odpady hutnicze, to jest żużle wielkopiecowe, stalownicze i pocynkowe oraz ich mieszanki z popiołami lotnymi, mające charakter antropogenicznych gruntów budowlanych, coraz częściej są i będą wykorzystywane w budowlach ziemnych infrastruktury komunikacyjnej oraz hydrotechnicznej, a szczególnie w budowie nasypów drogowych, podbudów drogowych oraz warstw drenażowych i filtracyjnych. Przynosi to określone korzyści budowlane i sozologiczne:
zagospodarowanie odpadów powęglowych, elektrownianych i hutniczych (powstających oraz zalegających na hałdach) mających charakter gruntów antropogenicznych, jako substytutu kruszyw naturalnych (na przykład żwiru czy piasku),
likwidacja starych hałd, na których nagromadzono ponad dwa miliardy ton odpadów przemysłowych, głównie powęglowych, poenergetycznych oraz hutniczych i przywrócenie naturze terenów zdegradowanych,
ograniczenie zużycia kruszyw naturalnych.
Wskazuje to, że zastosowanie takich rozwiązań ma charakter proekologiczny. Mogą one zainteresować nie tylko specjalistów z zakresu budownictwa (konstruktorów, projektantów, wykonawców i inwestorów) w specjalnościach drogi, mosty, koleje, lecz również inżynierii i ochrony środowiska w specjalnościach dotyczących zagospodarowania odpadów przemysłowych i rekultywacji terenów zdegradowanych.
- Wykorzystanie osadów dennych zbiorników zaporowych w budownictwie ziemnym. Przeprowadzone w sposób kompleksowy badania pozwoliły na opracowanie pełnej charakterystyki geotechnicznej i chemicznej osadów dennych wybranych zbiorników zaporowych o charakterze górskim i nizinnym, ocenę ich przydatności do szeroko rozumianego budownictwa ziemnego, wskazanie skutecznych metod polepszenia ich właściwości przez stabilizację spoiwami hydraulicznymi oraz warunków stateczności nasypów ziemnych formowanych z przedmiotowych osadów z uwzględnieniem wpływu na środowisko przyrodnicze. Najważniejsze opracowanie (współautorstwo) to monografia: „Uwarunkowania techniczne rewitalizacji zbiornika wodnego Chechło w Gminie Trzebinia” (2014).
- Obwałowania rzeczne jako forma ochrony przeciwpowodziowej. Stanowią one podstawową formę ochrony przed powodzią i są niezastąpionym czynnikiem umożliwiającym wykorzystanie terenów dolin rzecznych do celów gospodarczych. Najważniejsze opracowanie to rozdział pt. „River Embankments” (współautorstwo) w monografii pt. „Open Channel Hydraulics, River Hydraulic Structures and Fluvial Geomorphology. For Engineers, Geomorphologists and Physical Geographers” (2018). Podano w nim charakterystykę obwałowań w zakresie ich rodzajów, wymiarowania i konstrukcji, przyczyn uszkodzeń i metod modernizacji oraz kontroli stanu technicznego.
Cytowane wyżej monografie mogą stanowić pomoc dydaktyczną dla nauczycieli akademickich i studentów na kierunkach: inżynieria i ochrona środowiska, budownictwo lądowe i hydrotechniczne, transport, sozologia, inżynieria i gospodarka wodna. Powinny one również interesować specjalistów z zakresu budownictwa oraz inżynierii i ochrony środowiska, to jest projektantów, konstruktorów, inwestorów i wykonawców w specjalnościach drogi, mosty, koleje.
Za jego osiągnięcia w zakresie sprawowania opieki naukowej nad rozwojem młodej kadry akademickiej można uznać wieloletnie kierowanie w Katedrze/Zakładzie Mechaniki Gruntów i Budownictwa Ziemnego, a następnie w Katedrze Inżynierii Wodnej i Geotechniki Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie zespołem, który wyspecjalizował się w rozwiązywaniu problemów o szerokim profilu w ramach geotechniki środowiska. Wyrazem rozwoju naukowego członków tego zespołu są zrealizowane pod jego kierunkiem jako promotora trzy rozprawy doktorskie, do trzech następnych opracował recenzje, dwie osoby uzyskały stopień doktora habilitowanego. Ponadto pod jego kierunkiem wykonano szereg opracowań naukowo-badawczych, których wyniki opublikowano w wielu czasopismach krajowych oraz zagranicznych i były przedstawiane w referatach na konferencjach krajowych oraz międzynarodowych. Przyczynił się również do rozwoju i promocji młodej kadry naukowej w innych ośrodkach akademickich poprzez opracowanie recenzji rozpraw doktorskich na Politechnice Krakowskiej (2 recenzje) i na Politechnice Śląskiej (1 recenzja) oraz rozprawy habilitacyjnej na Uniwersytecie Przyrodniczym we Wrocławiu. Sprawował również opiekę organizacyjną lub naukową nad stażystami z zagranicznych ośrodków akademickich.
Dr hab. inż. Eugeniusz Zawisza jest członkiem Polskiego Komitetu Geotechniki, posiada certyfikat PKG (nr 0155). W PKG pełnił funkcję skarbnika Zarządu Głównego (2008-2011), a także był członkiem Sądu Koleżeńskiego (2017-2020). Jest również członkiem Międzynarodowego Stowarzyszenia Mechaniki Gruntów i Inżynierii Geotechnicznej (ISSMGE) oraz Komitetu Inżynierii Lądowej i Wodnej, Sekcja Geotechniki i Infrastruktury Podziemnej PAN.
Z tytułu osiągnięć naukowych otrzymał nagrodę Ministra Edukacji Narodowej (1990), zespołową stopnia pierwszego oraz wielokrotnie (1976-2017) nagrody Rektora Akademii Rolniczej/Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie, stopnia pierwszego, drugiego i trzeciego. Został również odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi (2004) oraz medalem Komisji Edukacji Narodowej (2010).
Dr hab. inż. Andrzej Gruchot
Uniwersytet Rolniczy im. H. Kołłątaja w Krakowie